Category Archives: Theatre

14dec/14

Toneelgroep Amsterdam – Maria Stuart

Sinds gisteren is het me duidelijk. Wanneer ik vanwege mijn ontoereikende budget mijn geliefde theatervoorstellingen laat schieten dan verval ik in een emotioneel wrak. Theater is mijn medicijn, het stilt de intellectuele honger. Levenslang. Ik kan en mag niet zonder.

In de maanden van financieel verplichte theateronthouding was ik lamlendig geworden en inspiratieloos voor eigen werk. Mijn ambitie was naar een tragisch dieptepunt gezonken. Ik vereenzaamde in mijn aanhoudende drang naar intellect en had het gevoel deze macht verloren te hebben. Ik was weer even gevangen in een keurslijf dat de maatschappij mij had toebedeeld. Ik moest de strijd met mijzelve aan gaan en opnieuw verantwoording nemen over mijn leven. Ik besloot terug te keren naar het theater, ik voelde me thuis, terug in de schouwburg.

Toneelgroep Amsterdam

Friedrich Schiller is één van de grote Duitse schrijvers, vriend van Goethe, geboeid door de geschiedenis. Hij schreef stukken over Don Carlos, of Egmont en ook over de Schotse koningin Maria Stuart.

Als we even de geschiedenis er bij halen: Maria Stuart is een verre verwante van Hendrik VIII. Wanneer Elizabeth I de troon bestijgt in Engeland, meent Maria dat ze daar zelf meer recht op heeft. Elizabeth is immers de dochter van Anna Bolleyn. Voor de katholieke partij in Engeland is dat een bastaardkind, en hoort de troon haar niet toe. Dus heeft Maria, die katholiek is, sterke kaarten.

De twee koninginnen staan elkaar naar het leven, maar Elizabeth is aan de winnende hand. Ze laat Maria Stuart opsluiten. Ze zou ze ook kunnen executeren, maar Elizabeth twijfelt jarenlang. Maar toch moet er een beslissing vallen. Het is dit moment dat Schiller heeft uitgekozen voor zijn drama.

Ivo Van Hove volgt het stuk van Friedrich Schiller getrouw, maar legt duidelijk accenten op de vrouwelijke kantjes in de machtsstrijd en intriges die aan koninklijke hoven in de theatergeschiedenis welig tierden.

In een reusachtige donkere wand zien we in het midden twee deurknoppen. Maar we zien die poorten nooit sluiten of opengaan. Steeds als er personages van het speelvak willen weggaan, gaan ze voor die ‘deuren’ staan. Een plotse black-out, een overluid schel gesnerp van klanken, en hop, Maria Stuart is weg, en als het licht terug aanflitst, staat Elizabeth al klaar.

De muziekcomposities van Daniel Freitag geven op andere momenten rust aan de scènes, of ze verhogen door minimale klanken de dreigingen, exploderen telkens wanneer de spanning tussen de personages en in de dialogen hoog oplaait.

Toneelgroep Amsterdam
Waar de meeste opvoeringen van Friedrich Schillers koninginnendrama Maria Stuart prachtig vormgegeven kostuumstukken zijn, houdt Ivo van Hove zijn publiek lang in spanning. Alle personages in zijn superstrakke en cerebrale visie op dit stuk zijn sober gekleed: de mannen in donkerblauwe pakken, de vrouwen in zwarte jurken met hier en daar wat bloot, op onmogelijk hoge naaldhakken.

Af en toe is er een merkwaardig ritueel, zoals een gestileerde parodie op de hofdans en met veel handenspel omlijste zen-achtige aanrakingsscènes. Ook de ontmoeting tussen beide vorstinnen is hevig gestileerd. Ze vliegen elkaar naar de strot in een choreografie van onmacht.

Voor de rest vereist de tekst, de grote hoeveelheid tekst, alle aandacht. Welklinkende volzinnen worden over onze hoofden heen gestrooid en prikkelen ons luistergenot, in een ingetogen declamatie met een onderhuidse emotionele laag die raakt. Je voelt kwaadheid, frustratie, sluwheid, machtswellust, machtsmisbruik. Ook wel oprechte liefde, maar alles is doordrenkt van twijfels. De twee hoofdpersonages twijfelen constant, over wat er om hen heen gebeurt en vooral over wat gezegd wordt door de omringende betweterige, al dan niet egoïstische mannelijke raadgevers. Constant voelen zij zich voor dilemma’s geplaatst; zeker Elizabeth die al dan niet moet besluiten om het doodsvonnis te tekenen en het te laten uitvoeren.

Op het einde van de lange avond maakt Maria Stuart zich klaar voor haar dood. Van Hove laat heel uitgebreid zien welke katholieke rituelen daar aan te pas komen. Ook dit wordt met grote ernst getoond. In een voorstelling die niet op spektakel mikt, wacht men op de executie. Dat wordt dan een theatereffect – een draaideur. Echt werken doet dat niet. Maar Van Hove heeft in de laatste scenes zijn twee hoofdactrices historische kostuums gegeven – iets uitzonderlijk bij hem.

Het is interessant te zien dat Van Hove een poging onderneemt om een klassieke tekst op het toneel te zetten. Hij is in zijn keuzes erg ver gegaan : hij maakt er echt teksttheater van en gaat grote emoties (zijn handelsmerk) uit de weg. Het resultaat is een voorstelling die erg academisch aandoet (een woord dat in verband met Van Hove bij mij nooit zou opborrelen).

De prijs die hij hiervoor betaalt, is dat het moeilijk wordt om menselijk partij voor één van beide vrouwen te kiezen. Het conflict blijft afstandelijk. Je ziet vooral acteurs maar tot mensen dringt de voorstelling niet door. De voorstelling ziet er erg mooi uit, maar ze is zo proper dat ze ook in grote mate steriel is.

Ivo van Hove over Maria Stuart: Het stuk gaat over vrouwen aan de macht. Elizabeth I en Maria Stuart zijn power women die geconfronteerd worden met de uiterste gevolgen van hun macht: de beslissing over leven en dood in het belang van de staat. Elizabeth moet haar persoonlijke overwegingen achterwege laten en beantwoorden aan de verwachtingen die men heeft van haar als wereldleider. Een ultieme test van politieke verantwoordelijkheid. Het stuk laat zien hoe eenzaam de macht voelt. Het toont twee vrouwen die geschiedenis schrijven en zich daar ook bewust van zijn. Voor mij gaat het daar over: de enscenering van je eigen leven en een bewustzijn van je positie in een historisch moment. Maria gaat haar dood tegemoet in een bijna operateske enscenering van haar laatste uren, terwijl Elizabeth in volstrekte ontkenning en totale eenzaamheid achterblijft; in het besef dat de geschiedenis haar zal oordelen. Het leek me het geschikte moment om nu, als eerste coproductie met het Toneelhuis, opnieuw een tekst van Schiller te doen die over onze tijd spreekt met krachtige vrouwen die de wereld bestieren en in conflict komen met zichzelf en hun plaats in de geschiedenis.

TONEELGROEP AMSTERDAM
MARIA STUART
13/12/2014 THEATERS TILBURG
REGISSEUR: IVO VAN HOVE
SCENOGRAFIE & LICHTONTWERP: JAN VERSWEYVELD
KOSTUUMS: WOJCIECH DZIEDZIC
MUZIEK: DANIEL FREITAG

Generatie Einstein versus hofdansen

Na het overweldigende succes is ScapinoBallet ‘Pearl, De Baroksensatie’ in de reprise gegaan. Getrouw aan de ondertitel staat de dans geheel in het teken van de Barok en het leven op het hof. Tezamen met de pracht en praal waar het Barokke tijdperk om bekend staat, wekte dit mijn nieuwsgierigheid.

De voorstelling mag dan wel lovende kritieken hebben ontvangen maar ik vond het veel te eenzijdig, voorspelbaar en zocht gedurende de gehele voorstelling naar nog meer diepgang. De sfeer wordt weliswaar goed neergezet maar naar mijn mening verkiest men te vaak voor de voor de hand liggende verbeeldingen.

Enkel dankzij de kostuums waan je je aan het Franse hof van Lodewijk XIV of in het Oude Venetië met al zijn weelderige hoffeesten, etiquette, intriges en romantiek. Voorts kwam ScapinoBallet niet veel verder dan de liefde, het verlangen, de afwijzing, decadentie, verleiding etc uit te beelden met hulp van rode rozen, het gelach en geroddel van de vrouwen, zwaardgevechten omdat liefde zo pijnlijk alsof een vlijmscherp mes door het hart gaat.

Dat de dansers zich uiteindelijk van hun prachtige kostuums ontdeden en ook het decor van ijzeren hekken veranderde van koud zilver naar een warm goudkleurig decor, was ook dit weer veel te duidelijk voor het publiek. Het decor gaf op die manier blijk dat de liefde niet alleen zwaarte kent maar ook bevrijdend kan werken.

Mijn aandacht verslapte en ik kreeg moeite een neiging van ‘zap-gedrag’ te onderdrukken. Wellicht mijn mankement als kind van de 20e eeuw. Een dansstuk moet mij blijven uitdagen en vooral mijn eigen verbeelding laten spreken en dat deed ‘Pearl, De Baroksensatie’ helaas niet, ze gaf mij alle vraagstukken en antwoorden op een presenteerblaadje. Weliswaar in de Barokke stijl.

Ik hoopte nog steeds dat ik de zaal zou verlaten met louter enthousiasme. Ik ben zoekende geweest naar dit gevoel tijdens de gehele voorstelling, hopend dat ik het alsnog zou vinden, maar helaas… Wat ik voelde was eigenlijk dichterbij de teleurstelling. Of komt die teleurstelling door een generatiekloof: Generatie Einstein versus Hofdansen op Vivaldi.

Neen, ik als kind van Generatie Einstein weet klassieke muziek wel degelijk te waarderen. Ik ben wèl gegrepen door het Combattimento Consort Amsterdam. De klassieke muziek van Vivaldi klinkt prachtig. In de kleine bezetting van het authentiek spelende Combattimento Consort Amsterdam giert en schuurt de Italiaan op ongekende wijze. Hoog is echt hoog, scherp is echt scherp en de donkere tonen hebben een grote emotionele lading. In de voorstelling wordt de vocale muziek van Vivaldi – waaronder twee aria’s uit Il Giustino, een ‘dramma per musica’ uit 1724 – gezongen door de alt Helena Rasker. Deze vocale stukken ontnam mij de adem. Juist, dit was dé Baroksensatie.

Was het dan dat ik, als kind van Generatie Einstein, de klassieke dans te moeilijk vond om te ontrafelen? Integendeel. De controle over het lichaam vond ik juist bewonderenswaardig. Het is allemaal even vloeiend en waar het synchroon moet zijn, is dat het ook gewoon. Je hoeft geen kenner te zijn om te zien dat dit professionele dansers zijn.

Zoals vaker in het werk van choreograaf Ed Wubbe pakt hij stukjes klassieke dans of schijnbaar eenduidig romantische scènes en geeft daar op een onverwacht moment een schopje tegen, waardoor het beeld veranderd of gerelativeerd wordt. Die twist tussen klassiek en moderne dans geeft voortdurend verassingen op het podium. Echter had ook dit wat mij betreft uitbundiger gemogen. Het waren soepele dansovergangen die naar mijn mening juist aangezet veel meer tot hun recht zouden komen in een Barokke setting.

Uiteraard, de dans en muziek waren dus van zeer hoog niveau en daar heb ik dan ook alle lof voor, maar ik had meer verwacht. Er is geen verhaallijn in het ballet. De choreograaf stond namelijk voor ogen enkel een voorstelling te maken als zijnde in de tuin van Versailles in de 17e eeuw met ‘een gemeenschap waar mensen elkaar beloeren en intriges aan de orde van de dag zijn’.

Het ontbreken van een verhaallijn was voor mij het grote gemis. Wanneer ze mij meer in het ongewisse hadden achtergelaten dan was ze veel meer ongrijpbaar geweest en had ik decadente superlatieven uitgelaten. Immers Barok nestelt zich regelrecht op een voelbare plek in je keel en is ongrijpbaar. In dat opzicht is ‘Pearl, De Baroksensatie’ eigenlijk teleurstellend conventioneel. ScapinoBallet verstaat desondanks toch de kunst van de Barokke schoonheid en dat vind ik dan weer heel mooi.

SCAPINO BALLET ROTTERDAM
PEARL DE BAROKSENSATIE (REPRISE)
18/03/2014 THEATERS TILBURG
REGISSEUR/CHOREOGRAAF: ED WUBBE
VORMGEVER KOSTUUMS: PAMELA HOMOET
MUZIEK: COMBATTIMENTO CONSORT AMSTERDAM